Cây dành dành

Dành Dành – vị thuốc chi tử trong y học cổ truyền có tác dụng gì?

Dành dành hày con gọi là chi tử. Một vị thuốc trong đông y dùng điều trị các chứng về nhiệt. Vậy vị thuốc chi tử có tác dụng như thế nào? Chúng ta cùng tìm hiểu bài viết này nhé.

Chi tử là một loại cây thân nhỏ, cành mềm. Lá của cây chi tử mọc đối hoặc vòng có hình trái xoan. Bề mặt lá có màu nâu đen bóng. Hoa dành dành mọc đơn độc ở đầu cành, rất đặc biệt. Hoa có mùi rất thơm và có màu trắng. Cuốn hoa có sáu cạnh, thon nhọn phần đầu. Quả dành dành thon dài, hình bầu dục. Trên đỉnh quả còn có đài hoa. Bên trong quả có rất nhiều hạt.

Cây dành dành nỡ hoa từ tháng tư đến tháng mười một. Và kết trái trong khoảng từ tháng năm đến tháng mười hai hằng năm.

Theo y học hiện đại

Quả dành dànhHình ảnh cây dành dành – Chi tử

Bộ phận dùng của vị thuốc chi tử là quả của cây. Thành phần chính có trong quả gồm gardenosid, geniposid, crocin, thuộc nhóm glucozit. Ngoài ra trong quả còn có chất tanin, tinh dầu, pectin và nhiều hoạt chất khác.

Cây chi tử có tên khoa học là Gardenia jasminoides Ellis. Thuộc họ thiên thảo Rubiaceae. Ngoài cái tên chi tử, vị thuốc này còn nhiều cái tên khác nữa. Như Tiêu sơn chi, hắc sơn chi, lục chi tử, tiên tử v.v..

Theo y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, chi tử có vị đắng tính hàn, không độc. Quy vào bốn kinh tâm, phế, can, vị.

Tác dụng của chi tử là gì?

Tác dụng của vị thuốc chi tử trị được những chứng, vì gió độc xâm hại mà sinh đờm. Gây ra các chứng chóng mặt, đỏ mặt, chảy máu cam. Ngoài ra nó còn chữa được cả các chứng ở nhị âm. Như kiết lỵ , lâm chứng. Trừ được tà khí ở vị, đại trường và tiểu trường. Đặc biệt nó có thể làm mát hỏa khí ở tam tiêu. Giải trừ được khí uất và nhiều chứng bệnh do nhiệt độc gây ra.

Danh y Trương Trong Cảnh nói rằng: “Bệnh thương hàn trằn trọc không ngủ được. Dùng chi tử cho thổ ra sẽ khỏi. Nó còn làm tan được nhiệt khí tại vị. Khiến cho thân thể phát hoàng, thất huyết, thất tân.”

Bào chế quả dành dành

Quả dành dành sau khi thu hát về. Bỏ tai và vỏ đi, lấy phần hạt. Dùng nước cam thảo ngâm nó một đêm. Lại mang phơi cho khô rồi sao đen đi mà dùng.

Ở nước ta thường mang chi tử phơi khô rồi dùng. Hoặc sao qua mà dùng thôi. Bảo quản chi tử không khó. Chỉ cẩn để nó nơi khô ráo, đậy kín là được.

Phân loại chi tử

Xem thêm phân loại:

Chi tử được chia thành hai loại:

  1. Loại quả có mình ngắn, hinh dáng tròn tròn. Thứ này gọi là sơn chi. Nếu dùng nó làm thuốc thì rất tốt.
  2. Một loại thứ hai có hình dài, mà trái to hơn. Thứ này gọi là thủy chi. Đa phần thì người ta chỉ dùng loại này nấu làm thuốc nhuộm.

Kinh nghiệm đúc kết từ nhiều danh y

Vị thuốc chi tửHình ảnh quả dành dành – chi tử

  • Ở thời nhà Trần, Trung hoa. Ông Chân Quyền nói rằng: “Sơn chi tính của nó trừ được nhiệt độc. Giải được các chứng nóng lúc thời dịch. Chữa được năm chứng hoàng đản, ngũ chứng lâm. Thông hết đại tiểu tiện.”
  • Thời nhà Kim có ông Chương Nguyên Tố viết rằng: “Sơn chi tính nó chữa được các chứng buồn bực. Bức rất trong tim, khiên cho con người ta mất ngủ. Hay những chứng huyết động, ứ trệ. Khiến cho tiểu tiện khó khăn, không thông lợi.”
  • Ở thời nhà Minh, ông Lý Thời Trân nhận xét rằng: “Sơn chi có thể chữa được những chứng thổ huyết, lỵ huyết, hạ huyết, lâm huyết. Hoặc như người vì bị tôn thương mà sinh ứ huyết. Cùng các chứng thường hàn, huyết nhiệt. Mà sinh ra các chứng nhức đầu, sán khí.”

Bài thuốc sử dụng Sơn Chi

  1. Một phương thuốc của danh y Trương Trọng Cảnh. Điều trị chứng hư phiền, bức rất không ngủ được. Trong lòng luôn thấy bực tức, buồn bực không yên. Dùng chi tử kỹ thang: Gồm có sơn chi 14 quả, thương kỹ bốn bát. Sắc kỹ rồi uống.
  2. Một phương thuốc điều trị cho những người mắc chứng hoàng đản. Mà mình mẩy lại nóng. Dùng bài Chi tử nghiệt bì thang. Gồm có chỉ tử, hoàng bá, cam thảo ba vị sắc nước rồi dùng. (Trương Trong Cảnh)
  3. Một phương chữa cho người trường vị hữu nhiệt. Dùng chi tử, phục linh, mộc thông, trạch tả, hoạt thạch. Sắc thang kỹ mà uống.
  4. Một bài thuốc chữa cho người chảy máu cam do nhiệt. Dùng sơn chi sao đen, làm thành bột mịn. Lấy bột đó thổi vào mũi vài lần thì khỏi. (Lê Cư Sĩ giản dị phương)

Liều dùng của vị thuốc này thường từ một đến ba đồng cân thôi. Khi cần dùng thuốc, bạn nên tham khảo ý kiến chuyên gia thêm.

Lời kết:

Vị thuốc sơn chi là một trong những thảo dược trừ nhiệt rất tốt. Lại có thể dễ dàng tìm thấy ở nước ta. Mặc dù là vậy nhưng không phải ai cũng có thể sử dụng được vị thuốc này. Phàm những người vốn tỳ vị hư hàn rồi. Lại không có các chứng thấp nhiệt hay hỏa uất. Thì cấm tuyệt đối không được dùng đến chi tử. Nhưng vẫn có thể dùng ngoài tùy ý khi cần.

Chào các bạn, tôi tên Khánh Trí là y sĩ y học cổ truyền. Thời gian rảnh ngoài đọc sách, tôi còn viết blog chia sẻ kiến thức trong Đông Y.
Posts created 53

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bài liên quan

Bắt đầu nhập từ khoá bên trên và nhấp enter để tìm kiếm. Nhấn ESC để huỷ.

Trở lên trên